Để điện xanh trở thành lợi thế của doanh nghiệp
Quảng Trị hiện có 24 dự án điện gió đang vận hành với tổng công suất hơn 1.100 MW, nhưng chưa có doanh nghiệp nào trên địa bàn thực hiện mua bán điện trực tiếp. Từ thực tế này, thảo luận tại tổ về tình hình kinh tế - xã hội, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị Trần Vũ Khiêm đề nghị phát triển đồng bộ nguồn điện, lưới điện, phụ tải và lưu trữ; minh bạch chi phí, phân định rõ rủi ro trong mua bán điện trực tiếp, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận điện xanh và chủ động đầu tư dài hạn.
Phát triển đồng bộ nguồn điện, lưới điện và phụ tải
Đánh giá tình hình kinh tế - xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch năm 2027, ĐBQH Trần Vũ Khiêm ghi nhận nỗ lực bảo đảm cung ứng điện, không tăng giá điện trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới có nhiều biến động, qua đó góp phần ổn định sản xuất và đời sống người dân.
Theo báo cáo của Chính phủ được đại biểu dẫn lại, điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống năm 2027 dự kiến tăng khoảng 8,1 - 14,8%. Cùng với việc bổ sung nguồn cung, đại biểu cho rằng cần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn điện và hạ tầng đã đầu tư.
Dẫn thực tiễn Quảng Trị, đại biểu cho biết, tỉnh hiện có 24 dự án điện gió đang vận hành với tổng công suất hơn 1.100 MW, nhưng đến nay chưa có doanh nghiệp nào trên địa bàn thực hiện mua bán điện trực tiếp. Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ phát triển Quảng Trị thành trung tâm sản xuất năng lượng tái tạo mà còn phải tạo cơ chế chuyển lợi thế nguồn điện thành lợi thế thu hút đầu tư, hình thành phụ tải mới và tạo giá trị gia tăng ngay tại địa phương.
Theo báo cáo của Tổng công ty Điện lực miền Trung được đại biểu dẫn lại, công suất lắp đặt các nguồn điện trên địa bàn Quảng Trị hiện khoảng 1.528 MW, gấp gần 3 lần công suất phụ tải cực đại của tỉnh. Nếu thực hiện đầy đủ các quy hoạch đã được phê duyệt, đến năm 2030, công suất lắp đặt có thể đạt khoảng 12.963 MW, trong khi phụ tải cực đại dự báo khoảng 792 MW.
"Đây là công suất lắp đặt của nhiều loại nguồn điện, không đồng nghĩa với lượng điện năng dư thừa. Tuy nhiên, chênh lệch lớn giữa công suất nguồn điện và phụ tải cho thấy sự cần thiết phải phối hợp phát triển nguồn điện, lưới điện và nhu cầu sử dụng điện", đại biểu lưu ý.
Theo ĐBQH Trần Vũ Khiêm, khả năng tiếp cận điện xanh là một trong những yếu tố được doanh nghiệp xuất khẩu và nhà đầu tư có cam kết giảm phát thải quan tâm khi lựa chọn địa điểm đầu tư. Các trung tâm dữ liệu cũng cần nguồn điện lớn, ổn định. Với các khu kinh tế Đông Nam, Hòn La và vị trí trên Hành lang kinh tế Đông - Tây, Quảng Trị có điều kiện kết hợp lợi thế năng lượng tái tạo với hạ tầng, dịch vụ để tăng sức hấp dẫn đầu tư.
Việc bố trí các cơ sở sản xuất, dịch vụ phù hợp còn có thể góp phần giảm áp lực truyền tải điện đi xa. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, điện gió không tự bảo đảm nguồn cung liên tục; các trung tâm dữ liệu còn cần hạ tầng số, nước, đất đai và nguồn dự phòng. Hiệu quả giảm nghẽn lưới phải được đánh giá theo điểm đấu nối, thời điểm phát và tiêu thụ điện, không thể chỉ căn cứ vào việc nguồn điện và khách hàng cùng nằm trên địa bàn một tỉnh.
Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị Chính phủ xây dựng chương trình thí điểm thu hút sản xuất, dịch vụ sử dụng điện xanh tại một số khu vực phù hợp, gắn với chuẩn bị đồng bộ đất đai, hạ tầng điện, hạ tầng số, nước và nhân lực.
Cùng với đó, cần công khai khả năng cấp điện, tiến độ đầu tư lưới điện và điều kiện tiếp cận điện xanh để doanh nghiệp chủ động lựa chọn địa điểm, quy mô đầu tư. Chính sách hỗ trợ, ưu đãi theo quy định pháp luật cần gắn với kết quả thực hiện về tiến độ, công nghệ, hiệu quả sử dụng năng lượng và đóng góp kinh tế; có tiêu chí đánh giá, xử lý khi không đạt mục tiêu.
Đại biểu cũng đề nghị tăng cường đánh giá cân đối nguồn điện, lưới điện và phụ tải theo vùng khi cập nhật quy hoạch, kế hoạch thực hiện. Đồng thời, nghiên cứu mô hình kết hợp nguồn điện tái tạo, khách hàng sử dụng điện mới và hệ thống lưu trữ tại những khu vực phù hợp... Đối với Quảng Trị, đại biểu đề xuất nghiên cứu tại Khu kinh tế Đông Nam Quảng Trị hoặc Khu kinh tế Hòn La, trên cơ sở đánh giá hiệu quả kỹ thuật, tài chính và khả năng tiết giảm chi phí hệ thống.
Đối với Ưin13 Nổ Hũ, đại biểu đề nghị khi xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, cần rà soát các nguyên tắc phát triển đồng bộ nguồn điện, lưới điện và phụ tải; tăng cường giám sát việc gắn chính sách năng lượng với thu hút đầu tư, phát triển vùng; đồng thời xem xét các cơ chế thuộc thẩm quyền khi Chính phủ trình đề xuất cần có quy định khác luật.
Hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp, minh bạch chi phí và rủ ro
Đề cập cơ chế mua bán điện trực tiếp, ĐBQH Trần Vũ Khiêm cho rằng, để thu hút doanh nghiệp đầu tư dài hạn, cần làm rõ phương thức mua điện xanh, tổng chi phí và mức độ ổn định của hợp đồng, qua đó tạo cơ sở để doanh nghiệp và tổ chức tín dụng đánh giá hiệu quả đầu tư.
Đại biểu cho biết, Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 243/2026/NĐ-CP đã tiếp tục hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp. Tuy nhiên, từ thực tiễn Quảng Trị, cần đánh giá nhu cầu thị trường, mức độ sẵn sàng của các bên và khâu tổ chức thực hiện để hỗ trợ hình thành giao dịch phù hợp.
Đối với hình thức mua bán điện trực tiếp thông qua lưới điện quốc gia, điện năng vẫn được giao nhận thông qua hệ thống điện và thị trường điện theo quy định. Đồng thời, bên mua và đơn vị phát điện năng lượng tái tạo xác lập quan hệ tài chính thông qua hợp đồng kỳ hạn điện, giúp ổn định giá đối với phần sản lượng đã thỏa thuận.
Tuy nhiên, hợp đồng kỳ hạn không cố định toàn bộ chi phí điện. Để doanh nghiệp và tổ chức tín dụng có cơ sở đánh giá hiệu quả đầu tư, đại biểu cho rằng cơ chế mua bán điện trực tiếp cần đáp ứng ba yêu cầu.
Thứ nhất, minh bạch tổng chi phí. Doanh nghiệp cần tính đầy đủ tiền mua điện từ đơn vị điện lực, chi phí sử dụng hệ thống điện, bao gồm truyền tải, phân phối, điều độ và khoản thanh toán chênh lệch với nhà máy phát điện, tránh tính trùng hoặc bỏ sót. Phương pháp tính, nguyên tắc điều chỉnh phải được công khai; những thay đổi cần được thông tin kịp thời để doanh nghiệp chủ động phương án tài chính dài hạn.
Thứ hai, xác định rõ trách nhiệm và phân bổ rủi ro. Khi gió yếu, nhà máy gặp sự cố hoặc phải giảm phát do giới hạn của lưới điện, hệ thống điện, việc phân bổ thiệt hại cần căn cứ vào nguyên nhân và thỏa thuận hợp pháp giữa các bên. Hợp đồng phải quy định rõ nghĩa vụ thanh toán, cách xử lý khi pháp luật thay đổi, điều kiện chấm dứt và cơ chế giải quyết tranh chấp.
Đại biểu lưu ý, mua bán điện trực tiếp không tạo quyền ưu tiên truyền tải hoặc bảo đảm huy động toàn bộ sản lượng. Vì vậy, các bên cần có thông tin về khả năng thực hiện hợp đồng trước khi cam kết vốn.
Thứ ba, bảo đảm khả năng kiểm chứng nguồn gốc điện xanh. Doanh nghiệp cần có căn cứ chứng minh với đối tác về việc sử dụng điện tái tạo và thực hiện cam kết giảm phát thải. Quyền ghi nhận, chuyển giao chứng nhận điện xanh phải rõ ràng, có khả năng truy xuất, tránh tình trạng cùng một sản lượng điện được nhiều bên sử dụng để chứng minh việc tiêu thụ điện xanh.
Từ những yêu cầu trên, ĐBQH Trần Vũ Khiêm đề nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn thực hiện cơ chế mua bán điện trực tiếp theo quy định hiện hành; làm rõ các cấu phần chi phí, phương pháp tính, nguyên tắc điều chỉnh và công cụ tham chiếu; đồng thời hoàn thiện hướng dẫn về hợp đồng, phân bổ rủi ro và cơ chế ghi nhận nguồn gốc điện xanh.
Riêng đối với Quảng Trị, đại biểu đề nghị hướng dẫn khảo sát nhu cầu doanh nghiệp, mức độ sẵn sàng của các nhà máy và điều kiện lưới điện để hỗ trợ hình thành giao dịch mua bán điện trực tiếp đầu tiên, gắn với chương trình thí điểm thu hút sản xuất, dịch vụ sử dụng điện xanh.
Đối với Ưin13 Nổ Hũ, đại biểu kiến nghị rà soát tính đầy đủ, thống nhất của các quy định về tiếp cận lưới điện bình đẳng, minh bạch chi phí, bảo vệ quyền hợp pháp của các bên và ghi nhận điện xanh; tăng cường giám sát việc thực hiện những nội dung đã có quy định, chỉ bổ sung các nguyên tắc còn thiếu, phù hợp với tổ chức, vận hành thị trường điện.
Nhấn mạnh định hướng lâu dài, ĐBQH Trần Vũ Khiêm đề nghị chuyển từ tư duy phát triển riêng nguồn điện sang phát triển đồng bộ nguồn điện - lưới điện - phụ tải - lưu trữ, trong đó thu hút phụ tải mới phải được xem là một cấu phần của quy hoạch và phát triển hệ thống điện.
Theo đại biểu, nếu giải quyết đồng thời bài toán nguồn điện, lưới điện, phụ tải, lưu trữ và cơ chế tiếp cận điện xanh, các địa phương có tiềm năng năng lượng tái tạo như Quảng Trị sẽ có điều kiện chuyển lợi thế tài nguyên thành lợi thế thu hút đầu tư, tạo việc làm, tăng nguồn thu ngân sách và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số, đồng thời góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.