Hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tiêu dùng

Bảo vệ thực chất thông tin người tiêu dùng

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cơ bản tán thành việc sửa đổi, bổ sung các luật nhằm tháo gỡ khó khăn, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tăng cường phân cấp, phân quyền. Tuy nhiên, từ thực tiễn công tác ở cơ sở, đại biểu cho rằng cần quan tâm hơn đến những quy định tác động trực tiếp đến đời sống người dân và trách nhiệm quản lý của chính quyền đô thị.

Theo đại biểu, một quy định có thể phù hợp với mục tiêu cải cách, nhưng khi triển khai tại đô thị lớn, nơi có số lượng giao dịch lớn, địa bàn rộng và các quan hệ kinh tế phức tạp, nếu không xác định rõ trách nhiệm và điều kiện thực hiện thì có thể phát sinh những vướng mắc mới.

Về bảo vệ thông tin người tiêu dùng tại Điều 4 dự thảo Luật, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho rằng, việc bổ sung quyền lựa chọn mục đích, phạm vi thu thập và sử dụng thông tin mà người tiêu dùng đồng ý cung cấp là cần thiết. Tuy nhiên, cần quy định cụ thể hơn để quyền này có thể thực hiện trên thực tế.

"Trong nhiều giao dịch số, người tiêu dùng gần như phải chấp nhận toàn bộ điều kiện do doanh nghiệp đưa ra mới được sử dụng dịch vụ. Nếu chỉ quy định quyền đồng ý mà không làm rõ cách thức đồng ý, quyền rút lại sự đồng ý và trách nhiệm chứng minh, quyền của người tiêu dùng dễ trở thành hình thức", đại biểu Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh.

Từ những lập luận nêu trên, đại biểu đề xuất ba nguyên tắc. Thứ nhất, sự đồng ý phải được xác lập riêng theo từng mục đích xử lý dữ liệu; không mặc nhiên coi việc đồng ý sử dụng dịch vụ là đồng ý cho mọi hoạt động thu thập, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Thứ hai, người tiêu dùng phải có cơ chế rút lại sự đồng ý thuận tiện, dễ tiếp cận, không phức tạp hơn đáng kể so với việc đồng ý ban đầu. Việc rút lại sự đồng ý cần được xử lý phù hợp với các nghĩa vụ lưu trữ dữ liệu theo quy định pháp luật. Thứ ba, khi phát sinh tranh chấp, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải có trách nhiệm chứng minh đã thông báo và thu thập sự đồng ý hợp lệ, thay vì buộc người tiêu dùng chứng minh mình chưa từng đồng ý.

"Đặc biệt, cần kiểm soát việc sử dụng giao diện, thuật toán để dẫn dắt hoặc làm sai lệch lựa chọn của người tiêu dùng. Không thể để quyền được ghi nhận trong luật bị vô hiệu hóa bởi cách thiết kế nút bấm, màn hình và các điều kiện giao dịch", đại biểu Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh.

Kiểm soát hợp đồng theo mẫu, làm rõ trách nhiệm xử lý tranh chấp

Về hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung và cơ chế hỗ trợ người tiêu dùng, dự thảo sửa đổi quy định đăng ký hợp đồng theo mẫu đối với hàng hóa, dịch vụ được đông đảo người tiêu dùng sử dụng thường xuyên, liên tục và có tác động trực tiếp, lâu dài. Về nội dung này, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt đồng tình với việc tăng cường kiểm soát, nhưng cho rằng các tiêu chí này còn khá định tính, dễ dẫn đến cách áp dụng không thống nhất.

Đại biểu dẫn chứng, tại Hà Nội, người dân hằng ngày sử dụng điện, nước sạch, viễn thông, internet và dịch vụ quản lý, vận hành nhà chung cư. Phần lớn hợp đồng trong các lĩnh vực này do doanh nghiệp hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ soạn sẵn, trong khi người dân có rất ít khả năng thương lượng từng điều khoản.

Theo đại biểu, vấn đề cần kiểm soát không chỉ là doanh nghiệp có đăng ký hợp đồng hay không, mà còn là hợp đồng có điều khoản bất lợi, thiếu minh bạch hoặc phân bổ rủi ro không hợp lý cho người tiêu dùng hay không.

Vì vậy, luật cần xác định rõ nguyên tắc lựa chọn ngành hàng, dịch vụ phải đăng ký hợp đồng theo mẫu, dựa trên mức độ thiết yếu, số lượng người sử dụng, tính chất phụ thuộc của người tiêu dùng và nguy cơ phát sinh tranh chấp hàng loạt. Đồng thời, cần phân định trách nhiệm giữa cơ quan bảo vệ người tiêu dùng và các cơ quan quản lý chuyên ngành. Việc kiểm soát không nên chồng chéo, nhưng cũng không được để xuất hiện khoảng trống trách nhiệm khi xảy ra vụ việc.

Riêng với dịch vụ quản lý, vận hành nhà chung cư, đại biểu lưu ý cần quan tâm các điều khoản về mức phí, điều chỉnh phí, chất lượng dịch vụ, trách nhiệm cung cấp thông tin và giải quyết tranh chấp giữa cư dân với đơn vị quản lý, vận hành. Các quy định cần được đối chiếu chặt chẽ với pháp luật về nhà ở và quy định chuyên ngành, bảo đảm có đầu mối xử lý rõ ràng.

Đối với tranh chấp phát sinh qua 13Vin Khuyến Mãi số hoặc liên quan đến nhiều địa phương, cần xác định cơ quan cấp tỉnh hoặc cơ quan trung ương có trách nhiệm điều phối, tiếp nhận và xử lý theo thẩm quyền. Người tiêu dùng không thể phải tự tìm cơ quan giải quyết chỉ vì doanh nghiệp, 13Vin Khuyến Mãi và người bán đặt tại những địa phương khác nhau.

Phân cấp phải đi đôi với nguồn lực và trách nhiệm

Đối với việc phân cấp, phân quyền và điều kiện thực hiện tại Hà Nội, dự thảo chuyển một số nhiệm vụ về chứng nhận xuất xứ hàng hóa, cấp phép hoạt động ngoại thương, đăng ký tổ chức hội chợ, triển lãm thương mại ở nước ngoài cho chính quyền địa phương. Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt ủng hộ chủ trương này vì có thể rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục và nâng cao trách nhiệm của địa phương. Tuy nhiên, theo đại biểu, phân quyền không đơn thuần là chuyển thẩm quyền ký giấy phép từ Trung ương về thành phố, mà phải chuyển giao đồng thời quy trình nghiệp vụ, dữ liệu, nhân lực, kinh phí và trách nhiệm giải trình.

Đối với giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa, sai sót của cơ quan cấp phép không chỉ ảnh hưởng đến một doanh nghiệp mà còn có thể tác động đến việc hưởng ưu đãi thuế quan, hoạt động xuất khẩu và uy tín hàng hóa Việt Nam.

"Cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan trung ương trong ban hành tiêu chuẩn nghiệp vụ thống nhất, vận hành cơ sở dữ liệu quốc gia, kiểm soát rủi ro và phối hợp xác minh quốc tế. Xổ Số Ưin13 được phân quyền giải quyết nhưng không nên phải tự xây dựng các hệ thống dữ liệu và quy trình khác nhau. Cùng với đó, cần đánh giá cụ thể số lượng hồ sơ, khối lượng công việc, nhân lực chuyên môn và kinh phí tăng thêm tại Hà Nội, thay vì chỉ khẳng định việc phân quyền không làm phát sinh tổ chức bộ máy", đại biểu phân tích.

Đối với nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở cấp xã, đại biểu đề xuất thiết kế theo hướng cấp xã chủ yếu tiếp nhận, hướng dẫn, hỗ trợ và chuyển vụ việc; cấp tỉnh xử lý những vấn đề cần chuyên môn sâu, có quy mô lớn hoặc liên quan nhiều địa bàn. Trách nhiệm của chính quyền cấp xã cần được phân định rõ với lực lượng quản lý thị trường, thanh tra, công an và các cơ quan chuyên ngành, tránh tình trạng kiểm tra chồng chéo nhưng khi xảy ra vụ việc lại không xác định được cơ quan chủ trì.

Từ những vấn đề trên, đại biểu nhấn mạnh nguyên tắc cải cách thủ tục phải đi đôi với nâng cao chất lượng quản lý; phân cấp phải gắn với nguồn lực và trách nhiệm; bảo vệ quyền lợi người dân phải được thể hiện bằng những cơ chế có thể thực thi.

"Đối với một đô thị lớn như Hà Nội, yêu cầu đặt ra không chỉ là thủ tục nhanh hơn mà còn là dịch vụ minh bạch hơn, cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả hơn và môi trường đô thị an toàn, văn minh hơn. Đây là những nội dung cần tiếp tục hoàn thiện để các quy định sau khi ban hành thực sự đi vào cuộc sống", đại biểu Nguyễn Ngọc Việt nêu rõ.